Bibliotheek op school en Boekstart groeien en de kwaliteit groeit mee
Leesbevordering krijgt een expliciete rol in de vernieuwde bibliotheekwet. Daarmee gaan de programma’s de Bibliotheek op school (dBos) en BoekStart in de kinderopvang een nieuwe fase in. Welke invloed heeft dat op de bedrijfsvoering van de bibliotheek? En welke rol speelt kwaliteitsbewaking? Volgens Adriaan Langendonk, landelijk programmamanager BoekStart en de Bibliotheek op school bij Stichting Lezen en de KB, moet er bij alle bouwstenen aandacht blijven voor de kwaliteit van de aanpak. ‘We moeten scholen en gemeenten laten zien dat de bibliotheek het verschil kan maken.’
Zoveel mogelijk scholen en kinderopvangen bereiken met de Bibliotheek op school en BoekStart in de kinderopvang is natuurlijk mooi. Maar voor Adriaan Langendonk is dat niet het belangrijkste doel. Liever ziet hij dat de Bibliotheek op school en BoekStart op scholen en kinderopvanglocaties heel goed worden uitgevoerd dan dat alle scholen meedoen met een aanpak die onvoldoende oplevert. ‘Uiteindelijk gaat het erom dat kinderen met meer plezier gaan lezen, waardoor ze automatisch betere lezers worden.’
Langendonk werkt al sinds het begin in 2008 aan BoekStart en de Bibliotheek op school. Wat begon als een tijdelijk project met beperkte middelen, is inmiddels bij bijna alle bibliotheken uitgegroeid tot een vast onderdeel van het werk. De extra rijksmiddelen voor bibliotheken hebben die groei sterk versneld. Dit ging om ongeveer € 86 miljoen in vier jaar. In de kinderopvang werken ruim 3.400 kinderopvanglocaties (37 procent) via nagenoeg alle bibliotheken met BoekStart in de kinderopvang. Ongeveer 4.000 reguliere basisscholen (circa 65 procent) werken inmiddels met de Bibliotheek op school. In het voortgezet onderwijs zijn dat 480 scholen (37 procent). Verder voert 75 procent van de bibliotheken op een kleine 300 scholen in het speciaal onderwijs de Bibliotheek op school uit.
De leesmediaconsulent centraal
Vanaf 2027 kunnen bibliotheken voor BoekStart in de kinderopvang en de Bibliotheek op school rechtstreeks subsidie aanvragen bij het ministerie van OCW (via uitvoeringsorganisatie DUS-I.) Die subsidie is bedoeld voor de inzet van leesmediaconsulenten. Scholen in het primair en voortgezet onderwijs ontvangen daarnaast vanaf 2027 zelf middelen voor leesbevordering die deel uitmaken van het budget voor verbetering basisvaardigheden. ‘In de huidige regeling is ook een bedrag gereserveerd voor collectieopbouw en activiteiten zoals een auteur in de klas’, legt Langendonk uit. ‘Vooral de opbouw van de collectie zal straks meer de verantwoordelijkheid van de school worden.’
Ook wettelijk verandert er iets. In de voorgestelde wijziging van de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob) krijgt ondersteuning bij leesbevordering bij onderwijsinstellingen een expliciete plek als taak van lokale bibliotheken. Hiermee wordt de structurele jaarlijkse rijksinvestering in leesmediaconsulenten gelegitimeerd. Dat betekent net als nu niet dat scholen verplicht worden om met de Bibliotheek op school te werken. Het betekent wel dat scholen een beroep kunnen doen op ondersteuning door de bibliotheek. In veel gevallen zijn daar nu al afspraken over gemaakt tijdens de huidige regeling. De inzet van een leesmediaconsulent en invulling van de andere bouwstenen van de Bibliotheek op school vragen om duidelijk afspraken over taken en kosten. Juist daarom moeten bibliotheken goed duidelijk kunnen maken aan kinderopvanginstellingen en scholen wat hun ondersteuning oplevert.
De vier pijlers van de programma’s kunnen daarbij helpen.
LEES
Het centrale uitgangspunt van Stichting Lezen is de doorgaande leeslijn. ‘Wij richten ons met onze programma’s op leesbevordering en leesmotivatie bij kinderen en jongeren van 0 tot 20 jaar’, vertelt Langendonk. ‘BoekStart en de Bibliotheek op school kun je zien als de praktische uitvoering daarvan.’
Deze programma’s werken met vier pijlers. Samen vormen die het woord LEES: Leesomgeving, Expertise, Evidentie en Samenwerking. Langendonk ziet ze als het fundament onder de programma’s. Op deze pijlers zijn de zeven bouwstenen van de programma’s gebaseerd. ‘Een mooie collectie is belangrijk, maar die krijgt pas betekenis als ook de andere onderdelen goed zijn geregeld.’
De leesomgeving gaat bijvoorbeeld over veel meer dan de boeken die op een school of kinderopvang staan. Is er een aantrekkelijke ruimte waar leerlingen graag komen? Kunnen ze ergens rustig zitten lezen? En staat er tijd voor vrij lezen of bibliotheekbezoek op het rooster? ‘Het gaat dus niet alleen om de collectie’, benadrukt Langendonk. ‘Ook de inrichting en de tijd die een school ervoor vrijmaakt, horen erbij.’
Expertise kan die goede leesomgeving ondersteunen. Daarbij gaat het om de deskundigheid van de leesmediaconsulent en die van het schoolteam. Leerkrachten en zeker de opgeleide leescoördinator moeten weten hoe ze leerlingen enthousiast maken voor boeken en hoe ze rijke teksten kunnen gebruiken in hun onderwijs. De rol van de leesmediaconsulent is de afgelopen jaren dan ook veranderd; die wordt steeds meer een gesprekspartner voor de school.
Voor bibliotheken ligt er dus een belangrijke taak: zorgen dat hun leesmediaconsulenten deze rol goed kunnen vervullen. Welke scholing hebben zij nodig? Welke inhoudelijke afspraken maken zij met de school? En krijgen zij voldoende ruimte om ook het team te ondersteunen? Een school die verwacht dat de leesmediaconsulent het lezen wel even komt regelen, heeft het volgens Langendonk verkeerd begrepen. ‘Als een school achterover gaat zitten en denkt: die mevrouw komt een paar uurtjes per week en lost het op, dan werkt het niet. Het is echt een samenwerking waar duidelijke (financiële) afspraken onder liggen.’
Meten om te verbeteren
De derde pijler, evidentie, helpt bibliotheken en scholen om te beoordelen of hun aanpak werkt. Daarvoor zijn monitoringsinstrumenten ontwikkeld. Leerlingen, leerkrachten en leesmediaconsulenten vullen vragenlijsten in. De resultaten bieden aanknopingspunten om samen doelen te bepalen en de aanpak bij te stellen, maar kunnen ook munitie zijn in het gesprek dat bibliotheken en scholen met de gemeente voeren.
Langendonk: ‘De bibliotheek presenteert de resultaten jaarlijks op school en die bieden vervolgens de basis voor een gesprek: halen we onze doelen, wat vraagt meer aandacht en wat passen we aan?’ Zo ontstaat een terugkerende cyclus van plannen maken, uitvoeren en evalueren. De monitor wordt landelijk gefinancierd, zodat bibliotheken niet zelf geld hoeven te zoeken om eraan mee te doen.
Naast die lokale resultaten is er wetenschappelijk onderzoek naar de aanpak. Langendonk wijst op de onderzoeken en publicaties die Stichting Lezen beschikbaar stelt, zoals Meer lezen, beter in taal. Bibliotheken kunnen dit soort onderbouwing gebruiken in hun gesprekken met scholen en gemeenten.
Afspraken die blijven staan
De vierde pijler is samenwerking, waarbij de nadruk ligt op de afspraken die de uitvoering mogelijk maken. Wie doet wat? Welke bijdrage leveren school, bibliotheek en gemeente? En hoe zorgen de partners dat de samenwerking over een paar jaar nog steeds bestaat? De structurele rijksbijdrage helpt daarbij, maar dekt volgens Langendonk lang niet alle kosten. Om voldoende deskundige medewerkers in te zetten en alle bouwstenen van de programma’s goed uit te voeren, blijven bijdragen van scholen en gemeenten nodig.
Voor de inzet van BoekStart en de Bibliotheek op school hoeven bibliotheken gelukkig niet alles zelf uit te zoeken. Stichting Lezen ontwikkelde een exploitatiemodel en verschillende modelovereenkomsten. Daarmee kunnen bibliotheken kosten inzichtelijk maken en afspraken vastleggen. Ook de provinciale ondersteuningsinstellingen (POI’s) en hun koepelorganisatie SPN spelen een belangrijke rol bij de uitvoering. ‘Die zijn vanaf het begin cruciaal geweest’, zegt Langendonk. Zo hebben SPN en Stichting Lezen al sinds 2013 een landelijk kernteam. Dat zorgt ervoor dat de adviseurs van alle POI’s goed op de hoogte zijn van alle ontwikkelingen en toolkit-documenten die de uitvoering van de programma’s soepel laten verlopen.
Daarmee raakt de kwaliteit van de Bibliotheek op school en BoekStart in de kinderopvang ook aan de bedrijfsvoering van de bibliotheek. Goede medewerkers hebben voldoende tijd en middelen nodig. Samenwerking vraagt om duidelijke overeenkomsten. En resultaten moeten worden besproken en gebruikt om verder te komen. Voor Langendonk horen die zaken bij elkaar. ‘De kwaliteit moet meegroeien. Uiteindelijk moeten de andere partijen zien welke toegevoegde waarde de bibliotheek heeft.’